Kayseri'de Selçuklu Eserleri: Şifahane, Kümbet ve Hanlar

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kayseri, 1175'te Anadolu'da Selçuklu birliğinin sağlanmasından sonra sultanların ve ailelerinin yaşadığı önemli bir merkez haline geldi. Bu yüzden şehirde, başka Anadolu şehirlerine göre daha sık rastlanan bir yapı türü var: hanım sultanların yaptırdığı külliyeler ve kümbetler. Aşağıda şehir içindeki eserleri ve yarım günlük bir kervansaray gezisini bulacaksın. Kalenin çevresindeki Hunat Hatun Külliyesi ve Ulu Cami ise tarihi merkez yazısında anlatılıyor.

Bir bakışta

Tarihler TDV İslâm Ansiklopedisi'nden, Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün turizm envanterinden ve Büyükşehir Belediyesi'nin müze sayfasından alındı. Kaynaklar arasında küçük farklar olan yerleri aşağıda ayrıca belirttik.

Gevher Nesibe Darüşşifası (Çifte Medrese)

Ne: Yan yana iki yapıdan oluşan bir şifahane (hastane) ve tıp medresesi. "Çifte Medrese" adı buradan geliyor.

Hikâyesi: Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin sayfasına göre yapıyı, II. Kılıçarslan'ın kızı Gevher Nesibe Sultan'ın vasiyeti üzerine kardeşi I. Gıyaseddin Keyhüsrev 1205-1206 yıllarında yaptırdı. Hastane bölümünün adı "Şifahiye", medresenin adı ise "Gıyasiye". Gevher Nesibe Sultan'ın kümbeti de aynı külliyenin içinde.

Bugün: Yapı 1980'lerden itibaren Erciyes Üniversitesi tarafından Tıp Tarihi Müzesi olarak kullanıldı. 2012'de belediyeye devredildi ve 21 Şubat 2014'te Selçuklu Uygarlığı Müzesi olarak yeniden açıldı. Belediye bugün müzeyi "Selçuklu Uygarlığı ve Gevher Nesibe Tıp Tarihi Müzesi" adıyla anıyor. Müzenin bir bölümü Selçuklu kenti, mimarisi, sanatı ve giyimi gibi konuları anlatıyor. Diğer bölümü ise şifahaneye ayrılmış ve hastalıkları, tedavi aletlerini, müzikle ve renkle tedaviyi işliyor. Etkileşimli bölümler ve bir çocuk odası da var.

Medresenin hemen arkasında, envanterin 13. yüzyıla tarihlediği Avgunlu Medresesi ve kümbeti bulunuyor.

Döner Kümbet

Nerede: Şehir merkezinde, Talas yolu üzerinde, Kartal Kavşağı'nda.

Ne: Kitabesine göre Şah Cihan Hatun adında bir kadına ait türbe. On iki yüzlü gövde, dışarıdan konik bir külahla, içeriden yarım küre kubbeyle örtülü. Cepheleri geometrik ve bitkisel kabartmalarla süslü. Bakanlık envanteri ayrıca hayvan motiflerinden söz ediyor.

Tarih notu: Pek çok kaynakta 1276 tarihi geçiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi ise bu tarihin dayanağı olmadığını, yapının üslubuna bakılarak 13. yüzyılın sonlarına tarihlendirildiğini belirtiyor. Biz de "13. yüzyıl sonu" ifadesini kullandık.

Sahabiye Medresesi

Nerede: Cumhuriyet Meydanı'nda.

Ne: Selçuklu veziri Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından 1267'de yaptırılan medrese. Meydandan geçerken taç kapısını görebilirsin.

Şehirdeki diğer kümbetler

Bakanlık envanterinde Kayseri merkezinde onlarca kümbet ve türbe sayılıyor. Kolay ulaşabileceğin birkaç örnek:

• Çifte Kümbet: Sivas Caddesi'nin sonuna doğru. I. Alâeddin Keykubad'ın eşlerinden, Eyyubi hükümdarı Melik Adil'in kızı Adile Hatun'un türbesi. Kızları tarafından 1247-1248'de yaptırıldı.
• Alaca Kümbet: Seyyid Burhaneddin Bulvarı'nın ortasında. Kitabesine göre 1280'li yıllardan.
• Hacı Kılıç Camii ve Medresesi: İstasyon Caddesi'nde. 1249'da Ebu'l-Kasım Ali et-Tusi tarafından yaptırıldı. Giriş kapıları ince taş işçiliğiyle süslü.

Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sitesinde bir "Kümbetler Rotası" sayfası da var. Kendi rotanı çizmek istersen oradan yararlanabilirsin.

Kervansaray günü: Sultanhanı ve Karatay Hanı

İki büyük Selçuklu kervansarayı da şehir dışında, Bünyan ilçesinin sınırları içinde. Biri Sivas, diğeri eski Malatya yolu üzerinde. Bu yüzden ikisini aynı güne sığdırmak biraz plan gerektiriyor.

Sultanhanı

• Nerede: Kayseri-Sivas yolu üzerinde, Tuzhisar yakınındaki Palas beldesinde. Uzaklık TDV'de 50 km, Bakanlık envanterinde ise 47 km olarak veriliyor.
• Ne zaman: Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad döneminde yapıldı. TDV 1233-1237, envanter 1232-1236 tarihlerini veriyor.
• Neye bakmalı: Dışarıdan kaleyi andıran duvarlar ve takviye kuleleri. Kuzeydeki taç kapının büyük bölümü restore edilmiş. Avlunun ortasında ayaklar üzerinde yükselen bir köşk mescit, bir köşesinde bir hamam ve cephelerde aslan başlı çörtenler var. Avlunun arkasında kervanların konakladığı tonozlu kapalı bölüm bulunuyor.
• Bilmen gereken: 2019 tarihli bir habere göre Bünyan Belediyesi yapıyı birkaç yıl önce restore etmişti ve yapının kültür-sanat merkezi olarak kullanılması planlanıyordu. Bugünkü ziyaret saatleri hakkında güvenilir bir kaynak bulamadık. Gitmeden önce Bünyan Belediyesi'ni ya da İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nü arayarak sor.

Karatay Hanı

• Nerede: Kayseri-eski Malatya yolu üzerinde, Bünyan'ın Karadayı köyünün içinde. Envanter Kayseri'ye uzaklığı 65 km olarak veriyor.
• Ne zaman: TDV'ye göre kitabeler giriş bölümünün I. Alâeddin Keykubad, avlu bölümünün ise II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, 638 (1240-1241) yılında tamamlandığını gösteriyor. Kurucusu Selçuklu veziri Celaleddin Karatay.
• Neye bakmalı: Duvarları, altısı köşelerde olmak üzere 18 kuleyle destekleniyor. Giriş cephesindeki örgü biçimli kuleler ve süslemeli taç kapı hanın en dikkat çekici yerleri.
• Bilmen gereken: Hanın güncel ziyaret durumunu da doğrulayamadık. Köy içinde olduğu için yol tarifini ve açık olup olmadığını önceden öğren.

Kültepe ile birleştir

Sultanhanı'na giderken yol üstünde, Sivas yolunun 21. kilometresinde Kültepe ören yeri var. Sabah Kültepe'yi gezip öğleden sonra Sultanhanı'na geçebilirsin. Toplu taşımayla bu rota zor. Arkadaşlarınla araç paylaşmak en pratik yol.

Gezerken

• Kümbetlerin çoğu kapalı: Kümbetleri genellikle dışarıdan görebiliyorsun, iç mekânlarına girilemiyor. Yalnız süslemeleri dışarıdan da etkileyici.
• Fotoğraf için ışık: Taş kabartmalar, güneşin yandan vurduğu sabah ve akşamüstü saatlerinde daha belirgin görünüyor.
• Etkinlikler: Büyükşehir, Hunat Medresesi ve Selçuklu Uygarlığı Müzesi'nde zaman zaman konser ve söyleşiler düzenliyor. Etkinlikler sayfasına göz atabilirsin.

Kaynaklar

• Kayseri Büyükşehir Belediyesi — Selçuklu Uygarlığı Müzesi (kayseri.bel.tr/kesfet-listeleme/selcuklu-uygarligi-muzesi)
• Kayseri Büyükşehir Belediyesi — Müzeler Haftası'nda 19 bin 967 ziyaretçi (kayseri.bel.tr/haberler/buyuksehirin-muzelerine-muzeler-haftasinda-yogun-ilgi-19-bin-967-ziyaretci3154431545)
• TDV İslâm Ansiklopedisi — Kayseri (islamansiklopedisi.org.tr/kayseri)
• TDV İslâm Ansiklopedisi — Döner Kümbet (islamansiklopedisi.org.tr/doner-kumbet)
• TDV İslâm Ansiklopedisi — Sultan Hanı (Kayseri) (islamansiklopedisi.org.tr/sultan-hani--kayseri)
• TDV İslâm Ansiklopedisi — Karatay Hanı (islamansiklopedisi.org.tr/karatay-hani)
• Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kayseri Turizm Envanteri (PDF) (kayseri.ktb.gov.tr/Eklenti/6632,kayseri-turizm-envanteri--sonpdf.pdf)
• Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kümbetler Rotası (kayseri.ktb.gov.tr/TR-183172/kumbetler-rotasi.html)
• Milliyet — Sultanhanı Kervansarayı kültür sanat merkezi olacak (2019) (milliyet.com.tr/galeri/sultanhani-kervansarayi-kultur-sanat-merkezi-olacak-6045219)