Kayseri Şivesi ve Gelenekleri: Kelimeler, Düğün, Sofra

"Kayseri şivesi" dediğimiz şeyi dil bilimciler Kayseri ağzı diye anıyor: şehir merkezinde ve ilçe köylerinde kuşaktan kuşağa geçen söyleyiş ve kelimeler. Türk Dil Kurumu'nun Derleme Sözlüğü'nde Kayseri'nin köy ve ilçelerinden derlenmiş çok sayıda kelime var; örneğin gücük şubat ayı, bibi hala, kele "ayol, yahu" demek. Aşağıda bu kelimelerden örnekleri, geleneksel Kayseri düğününün sırasını ve sofrayla misafirlikle ilgili kaynaklı bilgileri bulacaksın.

Önce bir not: kelimeler kime ait?

Derleme Sözlüğü, Anadolu'nun köy ve kasabalarından derlenmiş kelimeleri toplar ve her kelimenin hangi köyde ya da ilçede kayda geçtiğini yazar. Bu yüzden iki şeyi akılda tut:

• Bir kelimenin Kayseri'de derlenmiş olması yalnız Kayseri'de kullanıldığı anlamına gelmiyor. Gölük kelimesi örneğin Afyon'dan Sinop'a kadar birçok ilde de kaydedilmiş.
• Sözlükte gösterilen yerlerin çoğu köy ve ilçe. Şehir merkezinde günlük konuşmada bu kelimelerin hepsine rastlamayabilirsin.

TDK Derleme Sözlüğü'nden kelimeler

Anlamlar sözlükteki tanımlardan kısaltıldı; "kaydedildiği yer" sütunu sözlüğün verdiği Kayseri yerleşimlerini gösteriyor.

Sözlükte aynı kelimenin farklı köylerde farklı anlamlar kazandığı da görülüyor: zıbın Germir'de iç yeleği, Develi'nin Bakırdağı'nda iki etekli uzun bir giysi, Akçakaya'da kadınların üç etekli giysisi olarak kayıtlı. Yani Kayseri'nin tek tip bir ağzı yok; ilçeden ilçeye, hatta köyden köye fark var.

Geleneksel Kayseri düğünü

Erciyes Üniversitesi'nden Neslihan Altuncuoğlu'nun 2022 tarihli makalesi, 1963 tarihli bir derleme çalışmasına ve 1928-1950 doğumlu Kayserili kadınlarla yapılan söyleşilere dayanarak şehirdeki geleneksel düğün sırasını anlatıyor. Makaleye göre bu geleneklerin çoğu bugün de sürüyor, bazıları ise zamanla değişti.

1. Görücü: Oğlan tarafının yaşlı kadınları kız evine gelir, kız su getirir. Bu ilk ziyarette kahve ikram edilmez, görücüler kısa sürede kalkar.
2. Söz kesme: Erkek akrabalar kız babasından kızı ister; burada içilen kahve, sözün alındığı anlamına gelir. Ardından iki ailenin geniş çevresinin katıldığı büyük kahve yapılır.
3. Düzen: Gelinin nişanda ve sonrasında giyeceklerinin çarşıdan alınması. Makaleye göre 1930'lara kadar bunu kız evi yaparken zamanla oğlan evine geçti.
4. Şerbet (nişan): Kadınlar arasında yapılan tören; oğlan evinin gönderdiği şekerden şerbet hazırlanır, nişan şekeri dağıtılır.
5. Dünürlük çağırma, çeyiz gösterme, gelin hamamı ve kına: Düğün haftasında pazartesi kalın duası, salı gelin hamamı, çarşamba akşamı kına yapılır. Kına gecesinde kete, halka, baklava, su böreği ve yaprak sarması ikram edilir.
6. Düğün: Perşembe günü gelin oğlan evine getirilir. Davetiye bastırmak yerine eskiden okuyucu denen biri sokak sokak dolaşıp düğünü haber verirdi.
7. Kız arkası: Düğünden sonra oğlan evinin kız evine yaptığı ziyaret; damat burada kızın akrabalarıyla tanıştırılır.

Makalede 1973 tarihli Kayseri İl Yıllığı'ndan aktarılan bir düğün yemeği sırası da var: çorba (toyga, yoğurtlu ya da yayla çorbası), kavurma, börek ve hoşaf, düğün aşuresi, yaprak dolması, açma baklava, bamya ve pilav.

Ev, misafir ve bağ evi

Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün geleneksel Kayseri evlerini anlatan sayfası, misafirliğin evin mimarisine nasıl yansıdığını gösteriyor:

• Selamlık: Konuk kabul edilen bölüm. Küçük evlerde tek bir oda, büyük evlerde ayrı kapıdan girilen bir kısım.
• Şerbetlik nişi: Odalardaki nişin alt kısmı mermer; kahve pişirmek ve şerbet hazırlamak için yapılmış.
• Sofa ve hayat: Sofa evin merkezi; günlük yaşamın geçtiği avluya ise "hayat" deniyor. Kışın sofanın ortasındaki tandır evi ısıtıyor.
• Bağ evi: Sayfaya göre yaz aylarında ailelerin çoğu bağ evlerine taşınıyor ve bağ evi yaşantısı Kayserililer için büyük önem taşıyor.

Bağ evi geleneği sofraya da yansımış. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun coğrafi işaret belgesine göre Kayseri yağlaması, ailelerin yazı geçirdiği bağ evlerinde sacda şebit ve bazlama pişirme alışkanlığından doğdu. Aynı kurumun belgesine göre kurşun aşı çorbası adını, içine giren malzemelerin çokluğundan kâsenin kurşun gibi ağır olmasından alıyor. Şehrin yemekleri için Kayseri mutfağı, yanında götürebileceğin yöresel ürünler için Kayseri'den ne alınır sayfasına bak.

Halay, ağırlama ve seyirlik oyunlar

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre Kayseri'de halk oyunları özellikle düğün ve şenliklerde oynanıyor: merkez dışında halay tarzında, merkezde ise oyun havalarıyla karşılıklı. Halaylar çoğunlukla davul-zurna eşliğinde çekiliyor ve düğünlerde kadınlarla erkekler genellikle ayrı gruplar halinde oynuyor. Hareketleri ağır, sekme ve sıçramadan uzak oyunlara ağırlama deniyor.

Aynı sayfa, Avşar köylerinde kına gecelerinde gelin ağlatmak için söylenen "Develioğlu" ağıtını ve köy meydanlarında oynanan Topal Serçe, Sinsin gibi seyirlik oyunları anlatıyor. Bünyan'a özgü Omuz Halayı'nda güçlü oyuncular çocukları omuzlarına alıyor.

Yeni gelen öğrenciye pratik ipuçları

• Anlamadığını sor: Bir esnafın ya da ev sahibinin kullandığı kelimeyi anlamadıysan sormak ayıp değil; yöresel kelimeyi öğrenmenin en kısa yolu bu.
• Taklit etme, dinle: Şive taklidine ya da şehir hakkındaki kalıp yargılara dayanan şakalar, karşındakini kırabilir. İnsanları konuşmalarından değil tavırlarından tanı.
• Bayram ve düğün davetleri: Ev arkadaşının ya da sınıf arkadaşının ailesinden düğün veya kına davetin varsa, ailenin geleneğini önceden arkadaşına sor; yukarıdaki sıra ailelere ve ilçelere göre değişebiliyor.
• İlçeye göre değişiyor: Bünyan'da duyduğun kelimeyi Develi'de duymayabilirsin. Kayseri ilçelerini tanımak için Kayseri ilçeleri sayfasına bak.
• Şehre uyum: İlk haftalarda işine yarayacak pratik bilgiler için ilk 30 gün rehberine bak.

Sık sorulan sorular

Kayseri şivesinde hangi kelimeler var?

TDK Derleme Sözlüğü'nde Kayseri'den derlenmiş kelimelere örnekler: gücük (şubat), bibi (hala), aba (anne), kele (ayol, yahu), yağlık (mendil), cıncık (cam ya da porselen eşya), helke (bakır kova).

Kayseri ağzı ile Kayseri şivesi aynı şey mi?

Günlük dilde "şive" deniyor; dil bilimciler yöresel konuşma için "ağız" terimini kullanıyor. Aynı şeyi anlatıyorlar: bir yörenin söyleyiş ve kelime özellikleri.

Kayseri düğün gelenekleri nelerdir?

Geleneksel sıra görücü, söz kesme, düzen, şerbet (nişan), dünürlük çağırma, gelin hamamı, kına, düğün ve kız arkası. Düğün haftasında pazartesi kalın duası, salı gelin hamamı, çarşamba kına, perşembe düğün yapılıyordu.

Kayseri'de bağ evi ne demek?

Ailelerin yazı geçirdiği, şehrin dışındaki bağ ve bahçe evleri. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre yaz aylarında ailelerin çoğu bu evlere taşınıyor.

Kayseri'de hangi halk oyunları oynanır?

Düğün ve şenliklerde davul-zurna eşliğinde halaylar, merkezde karşılıklı oynanan oyunlar ve "ağırlama" denen ağır oyunlar. Köy seyirlik oyunları arasında Topal Serçe ve Sinsin, Bünyan'da Omuz Halayı var.

Kaynaklar

• Türk Dil Kurumu — Derleme Sözlüğü (eski.sozluk.gov.tr)
• Altuncuoğlu, N. (2022). Geleneksel Kayseri Düğünlerine Dair. Dünya İnsan Bilimleri Dergisi, 2022(1), 76-95 (dergipark.org.tr/tr/pub/insan/article/1037721)
• Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Halk Oyunları ve Seyirlikler (kayseri.ktb.gov.tr/TR-191828/halk-oyunlari-ve-seyirlikler.html)
• Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kültürel Miraslarımız: Kayseri Evleri (kayseri.ktb.gov.tr/TR-191829/kulturel-miraslarimiz-kayseri-evleri.html)
• Türk Patent ve Marka Kurumu — Kayseri Yağlaması coğrafi işaret belgesi (PDF) (ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/69811f58-54ee-4cbc-a40c-c9f9bb8bf607.pdf)
• Türk Patent ve Marka Kurumu — Kayseri Kurşun Aşı Çorbası coğrafi işaret belgesi (PDF) (ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/772faacf-13cd-4ee4-974f-385b9ac114c7.pdf)